NASTOLATEK W KRYZYSIE - jak odróżnić zachowania rozwojowe od uzależnienia 

Okres dorastania to czas wielu zmian, które mogą być trudne zarówno dla nastolatków ,jak i dorosłych.  Badania wskazują, że wiąże się on  ze zwiększoną skłonnością do podejmowania zachowań ryzykownych. Wynika to z tego,że różne obszary   mózgu rozwijają się w różnym tempie.  Jedne obszary dojrzewają szybciej , a inne wolniej. Szybciej rozwijają się te , które odpowiadają za emocje i odczuwanie nagrody, natomiast te, które związane są z kontrolą  zachowania,planowaniem i przewidywaniem konsekwencji dojrzewają dłużej .  

Nastolatek między eksperymentowaniem a uzależnieniem

Dorastanie to czas intensywnych zmian emocjonalnych , społecznych i biologicznych, w którym młody człowiek uczy się samodzielności, buduje własną tożsamość, uczy się funkcjonowania w coraz bardziej złożonym świecie. Współczesny nastolatek żyje  w środowisku  pełnym  intensywnych bodźców, presji, porównań i sprzecznych oczekiwań.  Z jednej strony oczekuje się od niego dojrzałości, odpowiedzialności i umiejętności podejmowania świadomych decyzji, z drugiej -  jego układ nerwowy oraz kompetencje emocjonalne nadal pozostają w fazie dynamicznego rozwoju. W tym okresie naturalnie pojawia się większa potrzeba niezależności, silniejsze emocje oraz skłonność do testowania granic. Zachowania, które budzą niepokój rodziców lub nauczycieli, nie zawsze świadczą o poważnym problemie. Często są one elementem rozwoju i próbą radzenia sobie z wyzwaniami wieku dorastania. Jednocześnie niektóre zachowania mogą stopniowo przekształcać się w poważniejsze trudności.  O uzależnieniu mówimy wtedy, gdy dane zachowanie przestaje być wyborem a staje się przymusem. Nastolatek ma trudności z jego ograniczeniem , pomimo tego, że doświadcza negatywnych konsekwencji. Dlatego tak ważne jest uważne obserwowanie nie tylko tego, co robi - ale przede wszystkim dlaczego to robi i jakie potrzeby próbuje w ten sposób zaspokoić. 

Kiedy zachowanie staje się sygnałem ostrzegawczym?

Wielu młodych ludzi korzysta z telefonu, spędza długie godziny przed komputerem, eksperymentuje z używkami lub wycofuje się z kontaktów społecznych w okresach zwiększonego stresu. Takie działania mogą pełnić funkcję sposobu radzenia sobie z napięciem, samotnością, lękiem czy trudnymi emocjami.  Niepokój powinny wzbudzić sytuacje, w których dane zachowanie zaczyna dominować nad innymi obszarami życia. Do sygnałów wymagających większej uwagi należą m.in. nagłe pogorszenie wyników w nauce, częste kłamstwa dotyczące sposobu spędzania czasu, wycofanie i konflikty w relacjach  rodzinnych i społecznych,  zaniedbywanie dotychczasowych zainteresowań, problemy ze snem, drażliwość po ograniczeniu dostępu do telefonu, gier lub innych aktywności oraz lekceważenie konsekwencji własnych działań. Pojawienie się kilku takich objawów jednocześnie może świadczyć o narastających trudnościach emocjonalnych lub problemie wymagającym wsparcia. 

Najważniejsza jest kontrola

O tym, czy mamy do czynienia z zachowaniem ryzykownym, czy z rozwijającym się uzależnieniem, nie decyduje wyłącznie częstotliwość jego występowania. Kluczowe znaczenie ma stopień kontroli nad własnym działaniem. Jeżeli nastolatek potrafi ograniczyć dane zachowanie, gdy pojawiają się jasne zasady lub wsparcie ze strony dorosłych, najczęściej mówimy o trudnościach wychowawczych lub emocjonalnych. Gdy jednak kolejne próby ograniczenia kończą się niepowodzeniem, a młody człowiek odczuwa silny przymus powtarzania danego zachowania mimo negatywnych konsekwencji, konieczna może być specjalistyczna pomoc.

Znaczenie rozmowy i relacji 

Skuteczna pomoc zaczyna się od budowania relacji opartej na zaufaniu.  Nastolatki znacznie chętniej dzielą się swoimi problemami, gdy nie czują się oceniane  ani krytykowane. Zamiast skupiać się wyłącznie na samym zachowaniu, warto próbować zrozumieć emocje, które za nim stoją. Pytania dotyczące samopoczucia, trudności czy potrzeb często otwierają drogę do szczerej rozmowy i pozwalają wcześniej dostrzec narastające problemy.  Dla wielu nastolatków najważniejsze jest poczucie, że mogą mówić o swoich trudnościach bez obawy przed krytyką czy karą. Rozmowa prowadzona w atmosferze szacunku i zainteresowania zwiększa szansę na szczere wyrażenie emocji oraz wspólne poszukiwanie rozwiązań. Czasem wysłuchanie i okazanie zrozumienia przynosi więcej korzyści niż szybkie udzielanie rad.

Rola rodziny w profilaktyce

Rodzina odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu zdrowych sposobów radzenia sobie z emocjami, stresem czy  trudnościami.  To w środowisku domowym młody człowiek uczy się jak reagować na konflikty, jak wyrażać swoje potrzeby oraz gdzie szukać wsparcia w sytuacjach kryzysowych. Relacje rodzinne stanowią jeden z najważniejszych czynników chroniących przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. 

Ważnym elementem profilaktyki jest również wzmacnianie czynników chroniących ,takich jak wspólne spędzanie czasu ,rozwijanie zainteresowań, aktywność fizyczna, budowanie pozytywnych relacji rówieśniczych oraz nauka konstruktywnego radzenia sobie ze stresem. Takie działania pomagają młodym ludziom rozwijać odpornośc psychiczną i zmniejszają ryzyko podejmowania zachowań ryzykownych.  Dzieci obserwują reakcje dorosłych i uczą się od nich, jak rozwiązywać konflikty, wyrażać uczucia oraz szukać wsparcia. Nie oznacza to, że rodzice muszą być idealni. Najważniejsze jest tworzenie atmosfery bezpieczeństwa, zainteresowania i otwartości na rozmowę. Nastolatek, który wie, że może liczyć na pomoc i zrozumienie, znacznie częściej zwróci się do bliskich, zanim problem stanie się poważny.  

Kiedy warto skorzystać z pomocy specjalisty?

Jeżeli zachowanie utrzymuje się przez dłuższy czas, prowadzi do pogorszenia funkcjonowania lub wywołuje coraz większe konflikty w rodzinie, warto skonsultować się z psychologiem, pedagogiem lub terapeutą. Wczesna interwencja zwiększa szanse na skuteczne rozwiązanie trudności i zapobiega rozwojowi poważniejszych problemów w przyszłości.

Profilaktyka uzależnień nie polega wyłącznie na stawianiu zakazów. To przede wszystkim wspieranie młodych ludzi w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z emocjami, budowaniu zdrowych relacji i podejmowaniu odpowiedzialnych decyzji. Dzięki temu mają oni większą szansę na bezpieczne przejście przez okres dorastania i zdrowy rozwój w dorosłym życiu.

Opracowała: Anna Susicka  

Opracowanie  przygotowane na podstawie artykułu z czasopisma „Psychologia Dzieci i Młodzieży” (wydanie luty/marzec 2026 ) oraz aktualnej literatury naukowej dotyczącej rozwoju adolescentów i profilaktyki uzależnień.